Trong lịch sử triều chính Lê - Trung hưng, câu chuyện về Trịnh Phương thường bị phủ mờ bởi sự nổi bật của các chúa Trịnh Giang và Trịnh Doanh. Tuy nhiên, nếu đặt ông vào đúng vị trí là người anh cả, Thế tử hợp pháp thì bi kịch của ông hiện lên đầy kịch tính và phản ánh sâu sắc sự tàn khốc của quyền lực. Khi chúng ta xem xét kịch bản Trịnh Giang là em ruột của Trịnh Phương, toàn bộ cuộc khủng hoảng kế vị năm 1729 mang một ý nghĩa hoàn toàn khác: đó không còn là việc một người chú giành ngôi từ đứa cháu nhỏ, mà là một vụ đại nghịch – em trai soán ngôi và xóa sổ người anh đã chính thức kế vị.
Khi chúa Trịnh Cương lâm bệnh nặng, với tư cách là Thế tử, Trịnh Phương đương nhiên đảm nhận vai trò nhiếp chính. Đây là một thủ tục thông thường để duy trì sự vận hành của quốc gia. Theo logic này, khi Trịnh Cương qua đời, Trịnh Phương – với tư cách Trưởng tử, Thế tử – sẽ chính thức lên nối ngôi. Tuy nhiên, sự chuyển giao quyền lực theo đúng quy củ này đã bị người em trai đầy tham vọng là Trịnh Giang phá vỡ hoàn toàn.
Hành động của Trịnh Giang trong kịch bản này không còn là một cuộc "phế lập" tranh giành thông thường, mà mang tính chất của một cuộc đảo chính cướp ngôi. Là em trai, Trịnh Giang vốn chỉ có thể là một trọng thần phò tá anh mình. Việc ông ta dùng thủ đoạn để phế truất và loại bỏ người anh đang trên danh nghĩa nhiếp chính là một tội cực kỳ nghiêm trọng trong luân thường đạo lý phong kiến. Âm mưu này chỉ có thể thành công nếu nó được hỗ trợ bởi một phe cánh hùng hậu trong triều đình và quân đội, cùng một kế hoạch vô cùng tàn nhẫn nhằm xóa bỏ mọi sự tồn tại hợp pháp của Trịnh Phương.
Hệ quả của vụ đại nghịch này là sự xóa tên có hệ thống của Trịnh Phương khỏi chính sử. Để hợp pháp hóa việc làm của mình, triều đình của Trịnh Giang và sau này là Trịnh Doanh có mọi lý do để giảm thiểu hoặc bóp méo vai trò của Trịnh Phương. Cách hiệu quả nhất là khiến ông trở nên không đáng kể: bằng cách ghi chép mơ hồ về tuổi tác (dùng từ "ấu chúa"), hoặc thậm chí hoàn toàn bỏ qua giai đoạn nhiếp chính ngắn ngủi của ông, biến nó thành một khoảng trống quyền lực ngay sau khi Trịnh Cương mất. Điều này giải thích tại sao ngày nay chúng ta khó tìm thấy thông tin chi tiết và rõ ràng về vị Thế tử này.
Từ góc nhìn này, truyền thuyết dân gian về "vị chúa trẻ ở ngôi 2 tháng" có thể chứa đựng một phần sự thật bị biến dạng. Cái gọi là "2 tháng" ấy rất có thể chính là giai đoạn Trịnh Phương thực thi quyền lực với tư cách Thế tử nhiếp chính, trước khi bị em trai cướp đoạt. Câu chuyện này, dù bị dân gian hóa, vô tình lại lưu giữ dấu vết của một cuộc tranh giành quyền lực tàn khốc giữa anh em ruột thịt – một sự thực có thể đã bị chính sử chính thống cố tình che giấu.
Phân tích dưới góc độ Trịnh Phương là anh cả bị em soán ngôi cho thấy những bài học đắt giá. Thứ nhất, nó phơi bày bản chất không khoan nhượng của các cuộc tranh giành quyền lực trong hoàng tộc, nơi máu mủ ruột thịt có thể trở thành mục tiêu đầu tiên cần loại bỏ. Thứ hai, nó minh chứng cho sức mạnh của người viết sử – kẻ chiến thắng trong việc định hình ký ức lịch sử, biến một vụ cướp ngôi đẫm máu thành một sự chuyển giao quyền lực có vẻ "hợp lý" hơn. Cuối cùng, số phận của Trịnh Phương là lời cảnh tỉnh: trong chính trường, vị trí hợp pháp và chính danh vẫn có thể bị đánh bại bởi tham vọng, thủ đoạn và một liên minh quyền lực không có chỗ cho tình thân. Ông không chỉ là một nạn nhân, mà có thể là nhân chứng cho một trong những vụ phản nghịch đen tối nhất trong lịch sử phủ chúa Trịnh, bị chôn vùi dưới lớp bụi thời gian và sự dàn xếp của những kẻ chiến thắng.