Quan hệ giữa Trịnh Giang và Trịnh Doanh là một trong những vấn đề đáng chú ý của lịch sử phủ chúa Trịnh thời Lê trung hưng. Thoạt nhìn, đây là mối quan hệ huynh đệ tuân thủ trật tự tông pháp, không có xung đột công khai. Tuy nhiên, diễn biến chính trị về sau cho thấy giữa hai người tồn tại sự nghi kỵ sâu sắc và đối lập ngầm về quyền lực, góp phần đẩy nhanh quá trình suy thoái của chính quyền họ Trịnh ở thế kỷ XVIII.
Sau thời Trịnh Căn và Trịnh Cương, phủ chúa Trịnh bước vào giai đoạn khủng hoảng cả về nội trị lẫn xã hội. Thuế khóa ngày càng nặng nề, đời sống nhân dân khó khăn, các cuộc nổi dậy xảy ra ở nhiều nơi. Trong bối cảnh đó, năng lực và uy tín của người đứng đầu phủ chúa trở thành yếu tố then chốt quyết định sự ổn định của triều chính.
Theo chính sử, Trịnh Giang và Trịnh Doanh là anh em ruột, cùng là con của Trịnh Cương. Trịnh Giang là người được lập nối ngôi chúa, nắm quyền lực tối cao trong phủ. Trịnh Doanh giữ các chức vụ trong triều nhưng không được giao quyền lực quân sự hay vai trò chính trị then chốt. Về hình thức, mối quan hệ giữa hai người vẫn giữ đúng lễ nghi huynh đệ, không xuất hiện sự đối đầu trực tiếp.
Tuy nhiên, sự khác biệt về năng lực và cách hành xử đã sớm bộc lộ. Sử sách chép Trịnh Giang là người hoang dâm, bỏ bê chính sự, tin dùng hoạn quan và gian thần, khiến triều chính rối loạn, lòng người ly tán. Trái lại, Trịnh Doanh được nhìn nhận là cẩn trọng, biết giữ lễ, có khả năng chấn chỉnh kỷ cương và dần nhận được sự kỳ vọng của giới sĩ phu cũng như quan lại.
Chính sự đối lập ấy khiến mối quan hệ huynh đệ khó có thể duy trì sự tin cậy. Dù nắm ngôi vị tối cao, Trịnh Giang không trao cho Trịnh Doanh quyền lực thực sự, phản ánh tâm lý nghi kỵ đối với người em trai đang ngày càng được lòng người. Tuy vậy, Trịnh Giang cũng không dám công khai trấn áp Trịnh Doanh, bởi điều đó có thể gây phản ứng mạnh trong triều và làm lung lay thêm vị thế vốn đã suy yếu của mình.
Ở chiều ngược lại, Trịnh Doanh không chọn con đường đối đầu. Trong suốt thời gian anh trai cầm quyền, ông giữ thái độ nhún nhường, không bộc lộ tham vọng tranh đoạt. Sự kiềm chế ấy giúp Trịnh Doanh tránh được nghi kỵ trực diện, đồng thời âm thầm tích lũy uy tín. Khi tình trạng rối ren dưới thời Trịnh Giang ngày càng trầm trọng, sự so sánh giữa hai anh em trở nên rõ ràng trong con mắt quan lại và quân đội.
Khi Trịnh Giang bị phế truất, việc Trịnh Doanh được đưa lên ngôi chúa diễn ra tương đối êm thấm, không gặp phải sự phản kháng lớn. Điều này cho thấy mâu thuẫn giữa hai người không phải là kết quả của một biến cố đột ngột, mà là hệ quả của một quá trình đối lập ngầm kéo dài. Trịnh Giang nắm ngôi vị nhưng đánh mất lòng người; Trịnh Doanh không nắm quyền lực nhưng giữ được sự ủng hộ rộng rãi. Sự thay ngôi vì thế phản ánh rõ cuộc khủng hoảng nội tại của phủ chúa Trịnh trong giai đoạn cuối.
Nhìn tổng thể, quan hệ giữa Trịnh Giang và Trịnh Doanh không thể xem là huynh đệ hòa thuận, nhưng cũng không phải là đối đầu công khai. Đây là kiểu quan hệ điển hình trong chính trị phong kiến: hòa thuận về hình thức, đối lập về thực chất. Chính mối quan hệ “bằng mặt không bằng lòng” này đã góp phần làm suy yếu nội bộ phủ chúa Trịnh và đẩy nhanh sự suy tàn của chính quyền họ Trịnh ở thế kỷ XVIII.
Nguồn sử và tài liệu tham khảo
– Đại Việt sử ký tục biên
– Khâm định Việt sử Thông giám cương mục
– Phan Huy Chú, Lịch triều hiến chương loại chí
– Trần Trọng Kim, Việt Nam sử lược
– Các nghiên cứu và nhận định của sử gia hiện đại về thời Lê trung hưng