1. Vấn đề đặt ra
Một số nguồn thứ cấp hiện nay, tiêu biểu là Wikipedia tiếng Việt và vài bản Trịnh gia chính phả lưu hành, cho rằng Trịnh Cương là chắt (曾孫) của Trịnh Căn, thông qua một hoặc hai thế hệ trung gian. Nhận định này dẫn tới nhiều hệ quả sai lệch trong việc hiểu dòng kế vị và chính trị cuối thế kỷ XVII – đầu XVIII của phủ chúa Trịnh.
Bài viết này nhằm chỉ ra rằng:
Theo chính sử triều Lê, Trịnh Cương là con ruột của Trịnh Căn, và việc gọi Trịnh Cương là “chắt” là một sai lầm do sử dụng nguồn thứ cấp không kiểm chứng nguyên văn chữ Hán.
2. Chứng cứ từ chính sử
2.1. Đại Việt sử ký tục biên
Trong Đại Việt sử ký tục biên, khi chép về cuối đời Trịnh Căn và việc kế vị, sử dùng động từ:
“Trịnh Căn sinh Trịnh Cương” (鄭根生鄭棡)
Trong văn ngôn Hán–Việt, chữ “sinh” (生) được sử dụng duy nhất để chỉ quan hệ cha – con trực hệ, tuyệt đối không dùng cho cháu hay chắt. Nếu là cháu, sử quan phải dùng chữ “tôn” (孫); nếu là chắt, là “tằng tôn” (曾孫).
2.2. Khâm định Việt sử Thông giám cương mục
Khi chép việc Trịnh Cương nối ngôi, Cương mục viết rõ:
“Cương, Căn chi tử” (棡，根之子)
Dịch sát:
“Cương là con của Căn.”
Cách ghi này là công thức chuẩn của sử học Đông Á, và không thể hiểu theo nghĩa ‘hậu duệ nói chung’. Nếu không phải con, sử quan sẽ ghi rõ “tôn” hoặc “tằng tôn”, chứ không thể dùng chữ “chi tử” (之子).
3. Đối chiếu niên đại
Trịnh Căn: sinh 1633 – mất 1709
Trịnh Cương: sinh 1686 – mất 1729
Trịnh Căn sinh Trịnh Cương khi khoảng 53 tuổi, điều hoàn toàn bình thường trong bối cảnh một chúa Trịnh có nhiều thê thiếp. Ngược lại, nếu Trịnh Cương là chắt, cần tồn tại hai thế hệ trung gian có năm sinh hợp lý và được sử ghi nhận — nhưng chính sử không ghi nhận bất kỳ nhân vật trung gian nào như vậy.
4. Nguyên nhân dẫn tới sai lệch trong Wikipedia và gia phả
Có thể xác định ba nguyên nhân chính:
Dịch sai thuật ngữ Hán–Việt
Một số người biên tập đã dịch mơ hồ chữ “chi tử” hoặc “sinh” thành descendant (hậu duệ), rồi suy diễn tiếp thành great-grandson.Đặt gia phả ngang hoặc cao hơn chính sử
Gia phả, đặc biệt là các bản sao chép muộn (thế kỷ XIX–XX), có giá trị tham khảo nhưng không thể phủ định ghi chép trực tiếp của sử triều Lê.Nhầm lẫn giữa dòng kế vị và dòng huyết thống
Việc một số con trưởng hoặc thế tử chết sớm không đồng nghĩa với việc chúa kế tiếp phải là cháu hay chắt; đây là lỗi suy luận khá phổ biến.
5. Kết luận
Từ các chứng cứ trên, có thể khẳng định:
Theo chính sử Việt Nam, Trịnh Cương là con ruột của Trịnh Căn.
Việc gọi Trịnh Cương là chắt Trịnh Căn là không phù hợp với văn bản gốc chữ Hán.
Các nguồn thứ cấp cần được hiệu đính lại, hoặc ít nhất phải chú thích rõ rằng đây là ý kiến tranh luận, không phải kết luận của chính sử.
Việc đối chiếu nguyên văn và niên đại cho thấy: trở lại với văn bản gốc vẫn là phương pháp đáng tin cậy nhất trong nghiên cứu lịch sử Việt Nam thời Lê–Trịnh.